Kolesterol Nedir ve Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Kolesterol, sağlıklı hücre zarlarının oluşumu, hormon üretimi ve D vitamini sentezi için gerekli olan yağımsı bir maddedir. Vücudumuz ihtiyacı olan kolesterolün büyük kısmını karaciğerde üretir. Ancak kolesterol seviyeleri yükseldiğinde kalp hastalığı ve inme riski önemli ölçüde artar. Kolesterolü anlamak ve yüksekliğinin ne anlama geldiğini bilmek, kalp sağlığını korumak için kritik öneme sahiptir.

Kolesterol Türleri

Kolesterol kanda lipoproteinler tarafından taşınır. Bu lipoproteinlerin farklı türleri vardır ve sağlık üzerinde farklı etkileri bulunur.

LDL kolesterol, düşük yoğunluklu lipoprotein olarak bilinir ve kötü kolesterol olarak adlandırılır. LDL, kolesterolü kan damarlarına taşır ve damar duvarlarında birikerek plak oluşumuna neden olabilir. Bu plaklar damarları daraltır ve kan akışını engeller.

HDL kolesterol, yüksek yoğunluklu lipoproteindir ve iyi kolesterol olarak kabul edilir. HDL, fazla kolesterolü damarlardan toplayarak karaciğere geri taşır ve vücuttan atılmasını sağlar. Yüksek HDL seviyeleri kalp hastalığına karşı koruyucudur.

Trigliseritler, kanda bulunan başka bir yağ türüdür. Yüksek trigliserit seviyeleri de kalp hastalığı riskini artırır. Trigliseritler özellikle karbonhidrat ve alkol tüketimiyle yükselir.

Kolesterol Değerlerini Anlamak

Kolesterol seviyeleri kan testiyle ölçülür. Lipid paneli olarak bilinen bu test genellikle 9-12 saat açlık sonrası yapılır. Sonuçlar miligram/desilitre (mg/dL) olarak ifade edilir.

Toplam kolesterol için 200 mg/dL altı istenen değerdir. 200-239 mg/dL sınırda yüksek, 240 mg/dL ve üstü yüksek kabul edilir.

LDL kolesterol için 100 mg/dL altı optimal değerdir. 100-129 mg/dL neredeyse optimal, 130-159 mg/dL sınırda yüksek, 160-189 mg/dL yüksek ve 190 mg/dL üstü çok yüksektir.

HDL kolesterol için erkeklerde 40 mg/dL, kadınlarda 50 mg/dL altı düşük kabul edilir. 60 mg/dL ve üstü koruyucu olarak değerlendirilir.

Trigliseritler için 150 mg/dL altı normal, 150-199 mg/dL sınırda yüksek, 200-499 mg/dL yüksek ve 500 mg/dL üstü çok yüksektir.

Yüksek Kolesterolün Nedenleri

Yüksek kolesterol birçok faktörden kaynaklanabilir. Genetik yatkınlık önemli bir rol oynar. Ailesel hiperkolesterolemi genetik bir durumdur ve çok yüksek LDL seviyelerine neden olur.

Beslenme alışkanlıkları kolesterol seviyelerini doğrudan etkiler. Doymuş yağ ve trans yağ açısından zengin diyetler LDL'yi yükseltir. Kırmızı et, tam yağlı süt ürünleri, kızartmalar ve işlenmiş gıdalar bu yağları içerir.

Hareketsiz yaşam tarzı HDL'yi düşürür ve LDL'yi yükseltir. Aşırı kilo ve obezite de kolesterol dengesini bozar. Sigara HDL'yi düşürür ve damar hasarına neden olur.

Bazı hastalıklar kolesterolü etkiler. Diyabet, hipotiroidizm, kronik böbrek hastalığı ve karaciğer hastalıkları kolesterol yüksekliğine katkıda bulunabilir. Bazı ilaçlar da kolesterol seviyelerini değiştirebilir.

Yüksek Kolesterolün Riskleri

Yüksek kolesterol genellikle belirti vermez ve sessiz bir tehlikedir. Ancak zamanla ciddi sağlık sorunlarına yol açar.

Ateroskleroz, damar duvarlarında plak birikimi sonucu gelişir. Bu plaklar damarları daraltır ve sertleştirir. Kan akışı azalır ve doku hasarı oluşabilir.

Koroner arter hastalığı, kalbi besleyen damarlardaki ateroskleroztur. Göğüs ağrısı (anjin) ve kalp krizi ile sonuçlanabilir. Kalp krizinde plak yırtılarak pıhtı oluşur ve damarı tamamen tıkar.

Beyni besleyen damarlardaki tıkanıklık inmeye neden olur. Bacak damarlarındaki tıkanıklık periferik arter hastalığına yol açar ve yürürken ağrı, yara iyileşmesinde gecikme gibi sorunlara neden olur.

Kolesterol Yönetimi

Yaşam tarzı değişiklikleri kolesterol yönetiminin temelini oluşturur. Beslenme düzenlemesi kritik öneme sahiptir. Doymuş yağ alımı toplam kalorinin yüzde 7'sinin altına düşürülmelidir. Trans yağlardan tamamen kaçınılmalıdır.

Lif açısından zengin besinler kolesterolü düşürmeye yardımcı olur. Yulaf, baklagiller, meyve ve sebzeler iyi lif kaynaklarıdır. Omega-3 yağ asitleri açısından zengin balıklar haftada en az iki kez tüketilmelidir.

Düzenli fiziksel aktivite HDL'yi yükseltir ve trigliseritleri düşürür. Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik egzersiz önerilir. Kilo vermek kolesterol profilini iyileştirir.

Sigarayı bırakmak HDL'yi yükseltir ve damar sağlığını iyileştirir. Alkol tüketimi ölçülü olmalıdır.

İlaç Tedavisi

Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında veya risk çok yüksek olduğunda ilaç tedavisi gerekebilir. Statinler en yaygın kullanılan kolesterol düşürücü ilaçlardır. Karaciğerde kolesterol üretimini azaltır ve LDL'yi önemli ölçüde düşürürler.

Diğer ilaç seçenekleri arasında ezetimib (kolesterol emilimini azaltır), safra asidi bağlayıcıları, fibratlar (trigliserit odaklı) ve PCSK9 inhibitörleri (enjeksiyon formunda güçlü LDL düşürücüler) bulunur.

İlaç tedavisi başlandığında yaşam tarzı değişikliklerine devam edilmelidir. Düzenli takip ve kan testleri gereklidir. Yan etkiler fark edilirse doktora bildirilmelidir.

Tarama ve Takip

Yetişkinlerde kolesterol taraması 20 yaşından itibaren her 5 yılda bir önerilir. Risk faktörleri olanlarda daha sık tarama gerekebilir. Çocuklarda aile öyküsü varsa veya obezite gibi risk faktörleri mevcutsa tarama yapılmalıdır.

Tedavi alan hastalar düzenli aralıklarla izlenmelidir. Tedavi hedeflerine ulaşılıp ulaşılmadığı değerlendirilir ve plan gerektiğinde güncellenir.

Sonuç

Kolesterol vücut için gerekli olmakla birlikte, yüksek seviyeleri ciddi sağlık risklerine yol açar. Yüksek kolesterol sessiz bir tehlikedir ve düzenli tarama ile tespit edilmelidir. Sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve gerektiğinde ilaç tedavisi ile kolesterol kontrol altına alınabilir. Kalp sağlığını korumak için kolesterol seviyelerinizi bilin ve yönetim planınıza uyun.