Zona Hastalığından Korunmak İçin Ne Yapılmalı?
Zona, varicella-zoster virüsünün reaktivasyonuyla oluşan ağrılı bir cilt hastalığıdır. Aynı virüs çocukluk döneminde su çiçeği hastalığına neden olur. Su çiçeği geçtikten sonra virüs sinir dokusunda uykuda kalır ve yıllar sonra zonayla tekrar aktif hale gelebilir. Zona şiddetli ağrı, döküntü ve potansiyel komplikasyonlarla karakterizedir. Bu makalede zona hastalığından korunma yöntemlerini, risk faktörlerini ve aşılama stratejilerini ele alacağız.
Zona Hastalığı Nedir?
Zona, herpes zoster olarak da bilinir ve varicella-zoster virüsünün neden olduğu viral bir enfeksiyondur. Su çiçeği geçiren kişilerde virüs sinir köklerinde latent (uykuda) kalır. Bağışıklık sisteminin zayıfladığı dönemlerde virüs yeniden aktive olabilir.
Reaktive olan virüs sinir yolu boyunca ilerler ve ciltte karakteristik döküntüye neden olur. Döküntü genellikle vücudun bir tarafında, bant şeklinde görülür. Şiddetli, yanıcı veya bıçak saplanır gibi ağrı eşlik eder.
Su çiçeği geçiren herkes zona geçirme riski taşır. Yaşam boyu zona geçirme riski yaklaşık yüzde otuz civarındadır. Elli yaş üstü bireylerde risk belirgin şekilde artar.
Risk Faktörleri
Yaş en önemli risk faktörüdür. Bağışıklık sistemi yaşla birlikte zayıflar ve virüsü kontrol etme kapasitesi azalır. Altmış yaş üstü bireylerde risk en yüksektir.
Bağışıklık sistemini baskılayan durumlar riski artırır. HIV enfeksiyonu, kanser, kemoterapi, radyoterapi ve immünosupresif ilaç kullanımı bu gruba girer. Organ nakli alıcıları da yüksek risk altındadır.
Kronik stres ve ciddi hastalıklar bağışıklığı geçici olarak zayıflatarak zona riskini artırabilir.
Aşılama ile Korunma
Zona aşısı hastalıktan korunmanın en etkili yoludur. Aşı virüse karşı bağışıklık yanıtını güçlendirerek reaktivasyonu önler veya hastalığın şiddetini azaltır.
Shingrix (rekombinant zoster aşısı) günümüzde tercih edilen aşıdır. İki doz olarak uygulanır ve yüzde doksanın üzerinde koruma sağlar. İki ila altı ay arayla iki enjeksiyon yapılır.
Elli yaş ve üzeri tüm yetişkinlere zona aşısı önerilir. Daha önce zona geçirmiş olanlar da aşı olmalıdır çünkü hastalık tekrarlayabilir. Bağışıklık sistemi zayıf olanlarda aşı öncesi doktor değerlendirmesi gerekir.
Canlı atenüe aşı (Zostavax) artık çoğu ülkede tercih edilmemektedir çünkü etkinliği daha düşüktür ve bağışıklık sistemi baskılı kişilerde kullanılamaz.
Genel Bağışıklık Sistemini Güçlendirme
Güçlü bir bağışıklık sistemi virüsün reaktivasyonunu önlemede önemlidir. Sağlıklı yaşam alışkanlıkları bağışıklığı destekler.
Dengeli beslenme bağışıklık işlevi için gerekli besin öğelerini sağlar. Meyve, sebze, tam tahıllar, yağsız proteinler ve sağlıklı yağlar içeren bir diyet önerilir. A, C, E vitaminleri ve çinko bağışıklık için özellikle önemlidir.
Düzenli fiziksel aktivite bağışıklık fonksiyonunu iyileştirir. Haftada en az yüz elli dakika orta yoğunluklu egzersiz hedeflenmelidir. Aşırı yoğun egzersiz ise geçici olarak bağışıklığı zayıflatabilir.
Yeterli uyku bağışıklık sistemi için kritiktir. Uyku sırasında vücut onarım ve yenilenme yapar. Yedi ila sekiz saat kaliteli uyku hedeflenmelidir.
Stres Yönetimi
Kronik stres bağışıklık sistemini baskılar ve zona riskini artırabilir. Stres yönetimi teknikleri öğrenmek ve uygulamak önemlidir.
Meditasyon, yoga, derin nefes egzersizleri ve mindfulness stresi azaltmada etkili yöntemlerdir. Hobiler, sosyal bağlantılar ve dinlenme zamanı da stresle başa çıkmaya yardımcı olur.
Sigara ve Alkol
Sigara bağışıklık sistemini zayıflatır ve birçok enfeksiyon riskini artırır. Zona dahil olmak üzere viral hastalıkların reaktivasyonu sigara içenlerde daha sık görülebilir. Sigara bırakılmalıdır.
Aşırı alkol tüketimi de bağışıklığı olumsuz etkiler. Orta düzeyde veya hiç alkol tüketmemek önerilir.
Zonadan Bulaşmayı Önleme
Zona bulaşıcı değildir; bir kişiden başka birine zona bulaşmaz. Ancak zona döküntüsünden virüs, daha önce su çiçeği geçirmemiş veya su çiçeği aşısı olmamış kişilere su çiçeği olarak bulaşabilir.
Zona hastası olan bireyler döküntü kabuklanana kadar yüksek riskli kişilerden (bebekler, hamileler, bağışıklık sistemi zayıf kişiler) uzak durmalıdır. Döküntü örtülü tutulmalıdır.
Su Çiçeği Aşısı
Su çiçeği geçirmemiş çocukların su çiçeği aşısı olması, gelecekte zona riskini de azaltır. Aşı virüsün vücutta yerleşmesini önler veya daha az virüs yükü oluşturur.
Su çiçeği aşısı sonrası zona gelişebilir ancak risk doğal enfeksiyona göre çok daha düşüktür.
Erken Tedavi
Zona belirtileri başladığında hızlı tedavi komplikasyonları azaltır. Antiviral ilaçlar döküntü başlangıcından itibaren yetmiş iki saat içinde başlandığında en etkilidir.
Zona belirtileri (tek taraflı ağrı, yanma, karıncalanma, bant şeklinde döküntü) fark edildiğinde hemen doktora başvurulmalıdır.
Postherpetik Nevralji
Zonanın en sık komplikasyonu postherpetik nevraljidir. Döküntü iyileştikten sonra devam eden kronik sinir ağrısıdır. Yaşlılarda ve şiddetli zona vakalarında daha sık görülür. Aşılama bu komplikasyonu da önemli ölçüde önler.
Sonuç
Zona hastalığından korunmanın en etkili yolu aşılanmadır. Elli yaş üstü tüm yetişkinlerin zona aşısı olması önerilir. Sağlıklı yaşam tarzı, stres yönetimi ve bağışıklık sistemini destekleyen alışkanlıklar da koruyucu faktörlerdir. Zona belirtileri ortaya çıkarsa erken tedavi komplikasyonları azaltır.