Endometriozis Nedir ve Belirtileri Nelerdir?

Endometriozis, rahmin iç yüzeyini döşeyen endometriyum dokusunun rahim dışında büyümesiyle karakterize kronik bir hastalıktır. Bu doku en sık yumurtalıklar, fallop tüpleri, periton ve bağırsaklar üzerinde bulunur. Dünyada üreme çağındaki kadınların yaklaşık yüzde 10'unu etkileyen endometriozis, şiddetli ağrı ve infertiliteye neden olabilir. Tanısı genellikle gecikir ve ortalama 7-10 yıl sürebilir.

Hastalığın Mekanizması

Endometrioziste, rahim dışındaki endometriyum benzeri doku normal endometriyum gibi menstrüel döngüye yanıt verir. Her adet döneminde bu doku kalınlaşır, parçalanır ve kanar. Ancak kanayan doku vücuttan atılamadığından çevresinde iltihap, skar dokusu ve yapışıklıklar oluşur.

Hastalığın kesin nedeni bilinmemektedir. Retrograd menstrüasyon teorisi, adet kanının fallop tüplerinden karın boşluğuna kaçarak endometriyum hücrelerinin implante olmasını öne sürer. Genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi bozuklukları ve çevresel faktörler de rol oynayabilir.

Ağrı Belirtileri

Pelvik ağrı, endometriozun en karakteristik belirtisidir. Bu ağrı genellikle adet döneminde şiddetlenir ancak döngü boyunca devam edebilir. Normal adet kramplarından farklı olarak endometriozis ağrısı zamanla kötüleşme eğilimindedir ve günlük aktiviteleri ciddi şekilde etkiler.

Dismenore, şiddetli ve sakat bırakan adet kramplarıdır. Endometriozisli kadınların büyük çoğunluğu bu belirtiyi yaşar. Ağrı adet başlamadan birkaç gün önce başlayabilir ve adet bittikten sonra da devam edebilir.

Disparoni, cinsel ilişki sırasında veya sonrasında hissedilen derin pelvik ağrıdır. Özellikle derin penetrasyon ağrılıdır. Bu belirti cinsel yaşamı ve ilişkileri olumsuz etkiler.

Defekasyon ve idrar yapma sırasında ağrı, bağırsak veya mesane tutulumunu gösterebilir. Adet döneminde şiddetlenir. Bağırsak alışkanlıklarında değişiklik de görülebilir.

Kronik pelvik ağrı, adet döngüsünden bağımsız olarak sürekli veya tekrarlayan pelvik ağrıdır. Endometriozisli kadınların önemli bir kısmında görülür ve yaşam kalitesini ciddi şekilde etkiler.

İnfertilite

Endometriozis, kadın infertilitesinin önde gelen nedenlerinden biridir. İnfertilite sorunu yaşayan kadınların yüzde 30-50'sinde endometriozis saptanır. Hastalık, anatomik bozukluklar, yumurta kalitesinde azalma, inflamasyon ve hormonal değişiklikler yoluyla fertiliteyi etkiler.

Yapışıklıklar fallop tüplerini bloke edebilir veya yumurtaların yakalanmasını engelleyebilir. Yumurtalıklarda oluşan endometrioma kistleri yumurta rezervini azaltabilir. İltihabi ortam embriyo implantasyonunu olumsuz etkileyebilir.

Diğer Belirtiler

Aşırı menstrüel kanama veya adetler arası kanama görülebilir. Yorgunluk, endometriozisli kadınlarda sık bildirilen bir belirtidir ve kronik ağrı ve iltihabın sonucu olabilir.

Gastrointestinal semptomlar arasında şişkinlik, bulantı, kabızlık veya ishal yer alır. Bu belirtiler özellikle adet döneminde kötüleşir ve bazen irritabl bağırsak sendromu ile karıştırılabilir.

İdrar semptomları, mesane tutulumunda görülür. Sık idrara çıkma, acil idrar hissi ve idrarda kan görülebilir. Siklik üriner semptomlar endometriozisi düşündürmelidir.

Hastalığın Evreleri

Endometriozis, Amerikan Üreme Tıbbı Derneği sınıflamasına göre dört evrede değerlendirilir. Evre I (minimal) ve Evre II (hafif) yüzeysel implantları içerir. Evre III (orta) ve Evre IV (şiddetli) derin implantlar, endometriomalar ve yaygın yapışıklıkları içerir.

Hastalık evresi ile semptom şiddeti her zaman korele değildir. Minimal endometriozis şiddetli ağrıya neden olabilirken, ileri evre hastalık asemptomatik olabilir. Evreleme esas olarak fertilite prognozunu değerlendirmede kullanılır.

Tanı

Kesin tanı cerrahi olarak konur. Laparoskopi ile karın boşluğu görüntülenir ve şüpheli lezyonlardan biyopsi alınır. Patolojik inceleme endometriozis tanısını doğrular.

Görüntüleme yöntemleri tanıyı destekleyebilir. Transvajinal ultrason, özellikle yumurtalık endometriomalarını saptamada etkilidir. Manyetik rezonans görüntüleme (MRG) derin infiltran endometriozisi değerlendirmede faydalıdır.

Klinik değerlendirme önemlidir. Ayrıntılı öykü, karakteristik semptomlar ve fizik muayene bulguları endometriozis şüphesini artırır. Deneyimli hekimler klinik değerlendirmeye dayanarak ampirik tedavi başlayabilir.

Tedavi Yaklaşımları

Tedavi, semptomların kontrolü ve fertilite durumuna göre planlanır. Ağrı yönetimi için non-steroid antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ilk basamak tedavidir. Hormonal tedaviler hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir.

Hormonal tedaviler arasında kombine oral kontraseptifler, progesteronlar ve GnRH analogları yer alır. Bu ilaçlar östrojen düzeylerini düşürerek veya adet döngüsünü baskılayarak endometriyotik dokuyu inaktive eder. Uzun süreli kullanımda yan etkileri değerlendirilmelidir.

Cerrahi tedavi, ilaç tedavisine yanıt vermeyen ağrıda, endometriomalarda ve infertilitede düşünülür. Laparoskopik cerrahi ile endometriyotik dokular çıkarılır veya ablaze edilir. Fertilitenin korunması hedefleniyorsa konservatif cerrahi tercih edilir.

Histerektomi (rahim alınması) ve ooforektomi (yumurtalık alınması) kesin tedavi seçenekleri arasındadır ancak fertiliteyi sonlandırır ve menopoz semptomlarına yol açar. Bu seçenek diğer tedavilerin başarısız olduğu ve fertilite istenmediği durumlarda düşünülür.

Yaşam Kalitesi ve Destek

Endometriozis kronik bir hastalıktır ve yaşam kalitesini önemli ölçüde etkiler. Kronik ağrı, iş performansını, sosyal ilişkileri ve ruhsal sağlığı olumsuz etkiler. Depresyon ve anksiyete riski artar.

Psikolojik destek ve ağrı yönetimi programları faydalı olabilir. Destek grupları, benzer deneyimleri paylaşan kadınlarla bağlantı kurma imkanı sunar. Multidisipliner yaklaşım, jinekoloji, ağrı yönetimi ve psikoloji uzmanlarını içerir.

Sonuç

Endometriozis, üreme çağındaki kadınları etkileyen yaygın ve kronik bir hastalıktır. Şiddetli pelvik ağrı, disparoni ve infertilite başlıca belirtilerdir. Tanı gecikmesi yaygındır ve farkındalığın artırılması önemlidir. Tedavi, semptom kontrolü ve fertilite hedeflerine göre bireyselleştirilir. Hormonal tedaviler ve cerrahi seçenekler mevcuttur. Yaşam tarzı değişiklikleri ve psikolojik destek tedavinin tamamlayıcı parçalarıdır. Endometriozisli kadınların deneyimli uzmanlarla çalışması ve kapsamlı bakım alması yaşam kalitesini önemli ölçüde artırabilir.