Bacaklardaki Damar Tıkanıklığı (Periferik Arter Hastalığı) Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir?

Periferik arter hastalığı (PAH), bacakları besleyen atardamarlardaki daralmaveya tıkanıklık sonucu gelişen dolaşım bozukluğudur. Bu durum genellikle ateroskleroz nedeniyle oluşur ve yeterli kan akışının sağlanamamasına yol açar. PAH yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürebilir ve tedavi edilmezse ampütasyona kadar ilerleyebilir.

Periferik Arter Hastalığı Nasıl Oluşur?

PAH'ın en yaygın nedeni aterosklerozdur. Damarlarda yağ, kolesterol ve diğer maddelerin birikmesiyle plaklar oluşur. Bu plaklar zamanla büyür ve damar çapını daraltır. Sonuçta bacaklara giden kan akışı azalır.

Damar tıkanıklığı yavaş geliştiğinde vücut yan damarlar (kollateraller) geliştirerek telafi etmeye çalışır. Ancak bu telafi mekanizması sınırlıdır ve özellikle egzersiz sırasında artan oksijen talebi karşılanamaz.

Risk Faktörleri

PAH için en önemli risk faktörü sigara kullanımıdır. Sigara damar duvarına zarar verir, ateroskleroz sürecini hızlandırır ve kan akışını azaltır. Sigarayı bırakmak hastalığın ilerlemesini yavaşlatmanın en etkili yoludur.

Diyabet de majör bir risk faktörüdür. Yüksek kan şekeri damar duvarına hasar verir ve ateroskleroz gelişimini hızlandırır. Diyabetik hastalarda PAH daha erken yaşta başlar ve daha hızlı ilerler.

Diğer risk faktörleri arasında yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, obezite, hareketsiz yaşam tarzı, ileri yaş ve aile öyküsü sayılabilir. Koroner arter hastalığı veya geçirilmiş inme öyküsü olan kişilerde PAH riski yüksektir.

Belirtiler ve Evreleri

PAH başlangıçta belirti vermeyebilir ve tesadüfen teşhis edilebilir. En karakteristik belirti intermitan kladikasyondur. Bu, yürürken bacaklarda kramp tarzı ağrı oluşması ve dinlenince geçmesidir. Ağrı genellikle baldırlarda hissedilir ancak uyluk veya kalçada da olabilir.

Hastalık ilerledikçe ağrı daha kısa mesafelerde ortaya çıkar. İleri evrelerde istirahat halinde bile ağrı (istirahat ağrısı) görülür. Bu genellikle geceleri ve ayaklar yukarıda iken kötüleşir.

Kritik bacak iskemisi en ciddi evredir. Bu aşamada yara iyileşmesi bozulur, ayaklarda ülserler gelişir ve gangren riski artar. Tedavi edilmezse ampütasyon gerekebilir.

Diğer belirtiler arasında bacaklarda soğukluk, renk değişikliği, tırnak büyümesinde yavaşlama, kıl dökülmesi ve nabız zayıflaması sayılabilir.

Tanı Yöntemleri

Ayak bileği-kol indeksi (ABI) PAH tanısında basit ve etkili bir testtir. Ayak bileğindeki kan basıncı koldaki kan basıncına oranlanır. Normal değer 1.0-1.4 arasındadır. 0.9 altı PAH'ı gösterir, 0.4 altı ise ciddi tıkanıklığa işaret eder.

Doppler ultrason damarları görüntülemek ve kan akışını değerlendirmek için kullanılır. Noninvaziv ve güvenli bir yöntemdir. BT anjiyografi veya MR anjiyografi daha detaylı görüntüleme sağlar ve tedavi planlamasında yardımcı olur.

Kateter anjiyografi altın standart görüntüleme yöntemidir ve aynı seansta tedavi uygulanmasına olanak tanır.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri

PAH tedavisinin temeli yaşam tarzı değişiklikleridir. Sigarayı bırakmak en kritik adımdır ve hastalığın ilerlemesini önemli ölçüde yavaşlatır. Sigara bırakma programları ve ilaç destekleri bu süreçte yardımcı olabilir.

Düzenli yürüyüş egzersizi PAH tedavisinde kanıtlanmış etkiye sahiptir. Gözetimli egzersiz programları ağrısız yürüme mesafesini önemli ölçüde artırır. Egzersiz kollateral damar gelişimini teşvik eder ve kas verimliliğini artırır.

Sağlıklı beslenme, kilo kontrolü ve diyabet, tansiyon ve kolesterol yönetimi de tedavinin parçasıdır.

İlaç Tedavisi

Antiplatelet ilaçlar (aspirin veya klopidogrel) pıhtı oluşumunu önlemek için kullanılır. Bu ilaçlar kalp krizi ve inme riskini de azaltır.

Silostazol, kladikasyon belirtilerini hafifletmek için onaylanmış bir ilaçtır. Kan akışını artırır ve yürüme mesafesini iyileştirir. Kalp yetmezliği olanlarda kullanılmamalıdır.

Kolesterol düşürücü ilaçlar (statinler) ateroskleroz ilerlemesini yavaşlatır. Kan basıncı ve kan şekeri kontrolü için uygun ilaçlar da tedavi planının parçasıdır.

Girişimsel Tedaviler

İlaç ve yaşam tarzı değişiklikleri yetersiz kaldığında girişimsel tedaviler gündeme gelir.

Anjiyoplasti en yaygın uygulanan işlemdir. Kateter yoluyla daralmış damara balon ilerletilir ve şişirilerek damar genişletilir. Genellikle stent yerleştirilerek damarın açık kalması sağlanır.

Aterektomi, plağın mekanik olarak kazınarak çıkarılmasıdır. Bazı lezyon tiplerinde tercih edilir.

Baypas cerrahisi, ciddi veya uzun tıkanıklıklarda uygulanır. Hastanın kendi damarı veya yapay greft kullanılarak tıkalı bölgenin etrafından kan akışı sağlanır.

Kritik Bacak İskemisi Tedavisi

Kritik bacak iskemisi acil müdahale gerektiren ciddi bir durumdur. Amaç kan akışını yeniden sağlamak (revaskülarizasyon) ve ampütasyonu önlemektir. Endovasküler veya cerrahi yöntemler kullanılabilir.

Yara bakımı da kritiktir. Enfeksiyon kontrolü, ölü doku temizliği (debridman) ve uygun pansuman uygulanır. Bazı hastalarda hiperbarik oksijen tedavisi faydalı olabilir.

Maalesef bazı hastalarda revaskülarizasyon mümkün olmaz veya başarısız olur. Bu durumda ampütasyon hayat kurtarıcı olabilir.

Prognoz ve Takip

PAH sistemik bir hastalıktır ve kalp damar olayları açısından yüksek risk taşır. PAH hastalarının çoğu kalp krizi veya inmeden kaybedilir. Bu nedenle agresif risk faktörü yönetimi kritiktir.

Düzenli takip önemlidir. Belirtiler, ayak muayenesi ve ABI değerlendirmesi periyodik olarak yapılmalıdır. Yeni belirtiler veya kötüleşme durumunda hemen başvurulmalıdır.

Sonuç

Periferik arter hastalığı ciddi bir sağlık sorunu olmakla birlikte erken tanı ve uygun tedaviyle kontrol altına alınabilir. Sigarayı bırakmak, düzenli egzersiz yapmak ve risk faktörlerini yönetmek hastalığın ilerlemesini yavaşlatır. Girişimsel tedaviler gerektiğinde etkili çözümler sunar. Bacaklarınızdaki belirtileri görmezden gelmeyin ve risk altındaysanız tarama yaptırın.